อุทยานแห่งชาติแจ้ซ้อน มีพื้นที่ครอบคลุมอยู่ในท้องที่กิ่งอำเภอเมืองปาน อำเภอแจ้ห่มและอำเภอเมือง จังหวัดลำปาง ตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือของจังหวัด มีสภาพป่าอันอุดมสมบูรณ์ เป็นแหล่งต้นน้ำลำธาร มีสัตว์ป่านานาชนิด และมีเอกลักษณ์ทางธรรมชาติที่สวยงามหลายแห่ง เช่น น้ำตก แอ่งน้ำอุ่น บ่อน้ำพุร้อน ซึ่งสามารถเป็นหลักฐานหนึ่งที่แสดงว่าใต้พื้นโลกเรายังมีความร้อนระอุอยู่ อุทยานแห่งชาติแจ้ซ้อน เป็นสถานที่ท่องเที่ยวที่สำคัญแห่งหนึ่งของจังหวัดลำปาง มีเนื้อที่ประมาณ 592 ตารางกิโลเมตร หรือ370,000 ไร่

ประวัติความเป็นมา

ด้วยป่าไม้เขตลำปางได้มีหนังสือที่ กส 0709(ลป)/4181 ลงวันที่ 19 ตุลาคม 2524 เรื่อง ขอกำหนดพื้นที่ป่าบริเวณน้ำตกแจ้ซ้อนเป็นวนอุทยาน กองอุทยานแห่งชาติ กรมป่าไม้ จึงมีคำสั่งที่ 1648/2524 ลงวันที่ 15 ธันวาคม 2524 ให้นายนฤทธิ์ ตันสุวรรณ นักวิชาการป่าไม้ 6 ไปทำการสำรวจสรุปได้ว่า สภาพป่าบริเวณดังกล่าวเป็นพื้นที่ๆมีจุดเด่นทางธรรมชาติสวยงามหลายแห่ง มีน้ำตกและน้ำพุร้อนไหลตลอดปี เหมาะจัดเป็นวนอุทยาน ในปีงบประมาณ 2526 กรมป่าไม้ จึงได้ดำเนินการจัดตั้งวนอุทยานแอ่งน้ำอุ่น (วนอุทยานน้ำตกแจ้ซ้อน)บริเวณน้ำตกแจ้ซ้อน ตำบลแจ้ซ้อน กิ่งอำเภอเมืองปาน อำเภอแจ้ซ้อน จังหวัดลำปาง โดยอยู่ในความดูแลของสำนักงานป่าไม้เขตลำปาง

ต่อมากรมป่าไม้ได้มีหนังสือที่ กษ. 0713/13869 และ 13870 ลงวันที่ 2 สิงหาคม 2526 ถึงจังหวัดลำปางและป่าไม้เขตลำปาง ขอความเห็นที่จะยกฐานะวนอุทยานน้ำตกแจ้ซ้อน (วนอุทยานแอ่งน้ำอุ่น) เป็นอุทยานแห่งชาติ ซึ่งจังหวัดลำปางได้มีหนังสือด่วนมากที่ ลป. 0009/18356 ลงวันที่ 12 กันยายน 2526 และป่าไม้เขตลำปางได้ให้ความเห็นชอบและสนับสนุน ในการที่จะกำหนดเป็นอุทยานแห่งชาติเพื่อเป็นสถานที่ท่องเที่ยวและพักผ่อนหย่อนใจ เป็นการสอดคล้องกับมติคณะรัฐมนตรี เมื่อวันที่ 25 มกราคม 2526 ที่กำหนดให้จังหวัดลำปาง เป็นจังหวัดส่งเสริมการท่องเที่ยว กองอุทยานแห่งชาติ ได้กำหนดดำเนินการสำรวจข้อมูลเพิ่มเติมต่อมาเป็นระยะๆ และกองอุทยานแห่งชาติ สำนักป่าไม้เขตลำปาง และส่วนราชการองค์กรภาคเอกชนของจังหวัดลำปาง ได้เริ่มโครงการจัดตกแต่งวนอุทยานน้ำตกแจ้ซ้อน เพื่อเฉลิมพระเกียรติแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ในวโรกาสพระชนมายุครบ 60 พรรษา ตั้งแต่เดือนพฤษภาคม 2529 ถึงวันที่ 5 ธันวาคม 2530

และเมื่อวันที่ 13 กุมภาพันธ์ 2530 ฯพณฯ นายกรัฐมนตรี(พลเอกเปรม ติณสูลานนท์) ได้เดินทางไปตรวจราชการวนอุทยานน้ำตกแจ้ซ้อน เกิดความประทับใจในธรรมชาติที่สวยงามจึงเสนอในที่ประชุมคณะรัฐมนตรีเพื่อวางแผนพัฒนาให้เป็นสถานที่ท่องเที่ยวต่อไป ซึ่งคณะรัฐมนตรีได้มีมติเห็นชอบตามที่ท่านนายกรัฐมนตรีเสนอ เมื่อวันที่ 17 กุมภาพันธ์ 2530 และได้มีหนังสือแจ้งให้กรมป่าไม้ดำเนินการตามสำนักเลขาธิการคณะรัฐมนตรีที่ นร. 0202/2889 ลงวันที่ 20 กุมภาพันธ์ 2530

กองอุทยานแห่งชาติกรมป่าไม้ จึงมีคำสั่งที่ 388/2530 ลงวันที่ 4 มีนาคม 2530 ให้นายสุทัศน์ วรรณเลิศ นักวิชาการป่าไม้ 4ไปดำเนินการสำรวจพื้นที่ป่าบริเวณวนอุทยานน้ำตกแจ้ซ้อน เพื่อหาข้อมูลเพิ่มเติมประกอบการพิจารณากำหนดขอบเขตพื้นที่ เพื่อยกระดับฐานะวนอุทยานน้ำตกแจ้ซ้อนเป็นอุทยานแห่งชาติ อีกทั้งรัฐมนตรีประจำสำนักนายกรัฐมนตรี (นายจิรายุ อิศรางกูร ณ อยุธยา) ผู้ว่าการการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย อธิบดีกรมป่าไม้ และผู้อำนวยการกองอุทยานแห่งชาติ (นายธำมรงค์ ประกอบบุญ)ได้เดินทางไปเยี่ยมชมและร่วมพิจารณาความเหมาะสม ในการวางแนวทางพัฒนาวนอุทยานน้ำตกแจ้ซ้อนเป็นสถานที่ท่องเที่ยว เมื่อวันที่ 6 มิถุนายน 2530 และกองอุทยานแห่งชาติ กรมป่าไม้ได้นำเสนอคณะกรรมการอุทยานแห่งชาติ มีมติในคราวประชุม ครั้งที่ 1/2530 เมื่อวันที่ 18 มิถุนายน 2530 เห็นชอบในการยกฐานะเป็นอุทยานแห่งชาติ โดยได้มีพระราชกฤษฎีกากำหนดบริเวณที่ดินป่าแม่สุก ป่าแม่สอย ป่าแม่ตุ๋ยฝั่งซ้าย ป่าแม่ตุ๋ยฝั่งขวา ในท้องที่ตำบลแจ้ซ้อน ตำบลเมืองปาน ตำบลบ้านขอ ตำบลทุ่งกว้าง กิ่งอำเภอเมือง อำเภอแจ้ห่มและตำบลบ้านคำ อำเภอเมือง จังหวัดลำปาง ให้เป็นอุทยานแห่งชาติในปี พ.ศ. 2531 ซึ่งประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 105 ตอนที่ 122 ลงวันที่ 28 กรกฎาคม 2531 นับเป็นอุทยานแห่งชาติแห่งชาติลำดับที่ 57 ของประเทศ

จุดเด่นที่น่าสนใจ

จากลักษณะพื้นที่ที่เป็นป่าผืนใหญ่ ประกอบด้วย เทือกเขาสูงสลับซับซ้อนและเป็นแหล่งกำเนิดต้นน้ำลำธารสายสำคัญ ทำให้เกิดทิวทัศน์ที่สวยงามมีเอกลักษณ์เป็นของตัวเองประกอบด้วย

น้ำตกแจ้ซ้อน เป็นน้ำตกที่มีน้ำไหลใสสะอาดตลอดปี เป็นน้ำตกที่มีแอ่งน้ำรองรับอยู่ตลอดสายลงมาเป็นขั้น ๆ มีความสูง 6 ชั้น
น้ำตกแม่มอน เป็นน้ำตกที่มีน้ำไหลรุนแรงจากชะง่อนผาสูงลงไปยังหุบเหวเบื้องล่าง

น้ำตกแม่ขุน เป็นน้ำตกที่สายยาว สูงจากยอดเขาประมาณ 100 เมตร ไหลมาพบกับน้ำตกแม่มอน

บ่อน้ำพุร้อนขนาดใหญ่ ซึ่งเป็นแหล่งน้ำพุร้อนที่สภาพการเกิดทางธรณีวิทยาที่น่าสนใจ น้ำพุร้อนผุดจากบ่อเล็ก ถึง 9 บ่อ ในบริเวณราว 3 ไร่ เต็มไปด้วยโขดหินน้อยใหญ่ นอกจากนี้ยังมีน้ำพุร้อนที่มีกลิ่นกำมะถันค่อนข้างอ่อนอยู่ตามบริเวณใกล้เคียง มีอุณหภูมิโดยเฉลี่ย 73 องศา-เซลเซียส

แอ่งน้ำอุ่น เป็นแอ่งน้ำที่เกิดจากการไหลของน้ำพุร้อนมาพบกับน้ำเย็นที่มาจากน้ำตกแจ้ซ้อน ทำให้เกิดแอ่งน้ำที่มีทั้งน้ำร้อนน้ำเย็นผสมกัน เหมาะแก่การแช่อาบเป็นอย่างยิ่ง หลายคนเชื่อว่าการได้อาบน้ำอุ่นเป็นการบำบัดความเมื่อยล้าของร่างกายได้เป็นอย่างดี โดยเฉพาะในช่วงฤดูหนาว

ลักษณะภูมิประเทศ

สภาพภูมิประเทศเป็นเทือกเขาสลับซับซ้อน ทอดตัวตามแนวเหนือ - ใต้ ติดต่อกับสันปันน้ำซึ่งเป็นเขตแบ่งระหว่างลำปาง จังหวัดเชียงใหม่ มีความสูงจากระดับน้ำทะเลปานกลางประมาณ 1,700 เมตร พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นบริเวณป่าต้นน้ำลำธาร และเป็นแหล่งต้นกำเนิดของลำห้วยใหญ่ ๆ ที่สำคัญเป็นสาขาของแม่น้ำวัง เช่น แม่น้ำสอย ห้วยแม่กา ห้วยแม่ปาน

ลักษณะภูมิอากาศ

สภาพภูมิอากาศประกอบด้วย 3 ฤดู คือ ฤดูฝน ระหว่างเดือนพฤษภาคม-ตุลาคม จะมีฝนตกชุกในเดือนกันยายน ฤดูหนาวระหว่างเดือนพฤศจิกายน-กุมภาพันธ์ เป็นช่วงที่อากาศเย็นสบายและฤดูร้อนระหว่างเดือนมีนาคม-เมษายน เป็นช่วงที่อากาศร้อนมาก

พันธุ์ไม้และสัตว์ป่า

สภาพป่าประกอบด้วยป่าดิบเขา ป่าดงดิบ ป่าสนเขา ป่าเต็งรัง และป่าเบญจพรรณมีพันธุ์ไม้ที่สำคัญ ได้แก่ มะค่าโมง ยมหิน ยมหอม ดำดง ตะแบกยางขาว สน 3 ใบ สน 2 ใบ ประดู่ เต็ง รัง เหียง พลวง เป็นต้น
สัตว์ป่าประกอบด้วย เก้ง กระจง หมู่ป่า เสือไฟ กระต่ายป่า เลียงผา บ่าง ลิง ค่าง เม่น หมี กระรอก กระแต และนกนานาชนิด เช่น นกกางเขนดง ไก่ป่า นกหัวขวาน นกเขา เป็นต้น ประมาณเดือนเมษายนของทุกปี จะมีจักจั่นป่ามารวมตัวกันบริเวณน้ำพุร้อน ซึ่งเชื่อกันว่าจักจั่นป่าเหล่านี้มาดื่มน้ำแร่

การเดินทาง

น้ำตกแจ้ซ้อนอยู่ห่างจากตัวเมืองจังหวัดลำปางประมาณ 75 กิโลเมตร การเดินทางเริ่มต้นจากตัวเมืองลำปาง ไปตามทางหลวงหมายเลข 1035 สายลำปาง-แจ้ห่ม ซึ่งเป็นทางลาดยาง ระยะทางประมาณ 58 กิโลเมตร จะถึงทางแยกเข้าไปยังกิ่งอำเภอเมืองปาน ไปตามเส้นทางอีกประมาณ 17 กิโลเมตรก็จะถึงบริเวณน้ำตกแจ้ซ้อนปัจจุบันนี้สามารถเดินทางโดยรถยนต์ได้ทุกฤดูกาล

บริการที่พัก

อุทยานแห่งชาติแจ้ซ้อน ครั้งยังเป็นวนอุทยานน้ำตกแจ้ซ้อนได้รับความอนุเคราะห์จาก หลายหน่วยงานจำนวนมาก ได้ร่วมกันพัฒนาจัดตกแต่งวนอุทยานเพื่อเฉลิมพระเกียรติแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ในวโรกาสมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษาครบ 5 รอบ เมื่อวันที่ 5 ธันวาคม 2530 เพื่อเป็นสถานที่ท่องเที่ยวและพักผ่อนหย่อนใจ มีสิ่งอำนวยความสะดวกประกอบด้วยบ้านพักรับรอง 1 หลัง ศาลาพักร้อน ศาลาเอนกประสงค์สำหรับการจัดกิจกรรม ห้องอาบน้ำรวม 10 ห้อง และห้องน้ำสำหรับนักท่องเที่ยว ค่าเช่าห้องประชุม 100 คน/ห้อง ราคา 1000 บาท/วัน ค่าอาบน้ำแร่ ผู้ใหญ่ 20 บาทครึ่งชั่วโมง เด็ก 10 บาท ครึ่ง

ติดต่อสอบถามได้ที่ฝ่ายบริการบ้านพัก ส่วนอำนวยการ สำนักอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ กรมป่าไม้ กรุงเทพฯ โทร. 5797223 , 5795734 หรือโทร. 5614292 - 4 ต่อ 724,725 หรือติดต่อที่อุทยานแห่งชาติโดยตรง